Αμερικανικός επικοινωνιακός βομβαρδισμός

Ενας αξιωματούχος της Ευρωπαϊκής Ενωσης διηγείται τη συνομιλία που είχε με στέλεχος του αμερικανικού Κογκρέσου, σχετικά με την αμερικανική πρωτοβουλία για την ευρύτερη Μέση Ανατολή:Αμερικανός: Δεν πρόκειται για ένα σχέδιο «μια κι έξω». Πρέπει να το ακολουθήσουμε με σταθερότητα για δυο-τρία χρόνια.Ευρωπαίος: Εγώ θα έλεγα γύρω στα 40 χρόνια.Αμερικανός: Ναι, έχετε δίκιο, τουλάχιστον 4 χρόνια.Η στιχομυθία αυτή δείχνει ξεκάθαρα τη διαφορά προσέγγισης ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, ακόμα και σε θέματα για τα οποία υπάρχει κατ' αρχήν συμφωνία. Και η διαφορά δεν αφορά μόνο το στοιχείο του χρόνου.Οι δύο πλευρές του Ατλαντικού συμφωνούν στο ότι ο ισλαμικός εξτρεμισμός αποτελεί απειλή, στο ότι οι κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες στη λεγόμενη «ευρύτερη Μέση Ανατολή» -όποια κι αν είναι αυτή- εκτρέφουν το φαινόμενο και ότι η βελτίωση των συνθηκών αυτών θα αποξηράνει τη δεξαμένη τροφοδότησης του εξτρεμισμού. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι σε αυτό συμφωνούν ακόμα και οι Αμερικανοί θεωρητικοί του νεοσυντηρητισμού με τους κοινωνικά φιλελεύθερους Ευρωπαίους της Κεντροαριστεράς.Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι, μόλις ξεκίνησε η εκλογική χρονιά των ΗΠΑ, στις αρχές του 2004, ο Τζορτζ Μπους άρχισε να εντάσσει στην εκλογική στρατηγική του μια προσπάθεια αποτίναξης της εικόνας του μονοκόμματου καουμπόι, του τύπου «ή είστε μαζί μας ή είστε εναντίον μας», εισάγοντας το στοιχείο του διπλωμάτη με όραμα και προσπαθώντας να πατήσει πάνω στον «ελάχιστο κοινό παρονομαστή» προκειμένου να βελτιώσει τις σχέσεις με την Ευρώπη. Ολα αυτά, παραμένοντας πιστός στα ιδεολογήματα της ομάδας περί τον αντιπρόεδρο Ντικ Τσένι, που κινεί τα νήματά του εκμεταλλευόμενη τις ιδιομορφίες ενός προέδρου που δείχνει να πάσχει από το σύνδρομο της Ιωάννας της Λορένης.Το σημείο-κλειδί για την προσπάθειά του αυτή είναι η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ στην Κωνσταντινούπολη, στην οποία καταλήγουν όλες οι προκαταρκτικές κινήσεις του. Κινήσεις που αλλιώς ξεκίνησαν στο νεοσυντηρητικό ιδεολογικό παροξυσμό και αλλού καταλήγουν, έχοντας περάσει από κάποια, έστω και μικρή, επαφή με την πραγματικότητα. Και στη σύνοδο αυτή εστιάζεται ο αμερικανικός επικοινωνιακός βομβαρδισμός, ο οποίος από μόνος του ήταν αδιανόητος κατά την πρόσφατη εποχή της ιδεολογικής καθαρότητας.Μπορεί ο πρόεδρος Μπους να έθεσε σε κίνηση την «προωθημένη στρατηγική της ελευθερίας» στο τέλος του 2003, ξεκινώντας την «Πρωτοβουλία για τη Μείζονα Μέση Ανατολή» (που αργότερα μετονομάστηκε σε «Πρωτοβουλία για την Ευρύτερη Μέση Ανατολή» ως αποτέλεσμα ενός πρώτου συμβιβασμού με τους Ευρωπαίους), όμως η ιδέα έχει ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, προηγούμενη του πολέμου στο Ιράκ, ο οποίος εντάσσεται στην ευρύτερη λογική της. Για τους νεοσυντηρητικούς θεωρητικούς, ο πόλεμος στο Ιράκ ήταν το σημείο εκκίνησης ενός «φαινομένου ντόμινο» που θα έφερνε την -αμερικανικού τύπου- δημοκρατία και τις αμερικανικού τύπου αξίες σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, λύνοντας έτσι αυτομάτως όλα τα προβλήματα. Ολα αυτά στην αγαπημένη τους λογική, αυτή της μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο Γερμανίας και της Ιαπωνίας.Μέσα στο κλίμα αυτό κινήθηκε η ομιλία του Τζορτζ Μπους στο «Εθνικό Κληροδότημα για τη Δημοκρατία», στην Ουάσιγκτον, τον περασμένο Νοέμβριο. Οπως είπε: «Εξήντα χρόνια κατά τα οποία οι δυτικές χώρες δικαιολογούσαν και αποδέχονταν την έλλειψη ελευθερίας στη Μέση Ανατολή δεν έκαναν τίποτα για την ασφάλειά μας. Επειδή μακροπρόθεσμα η σταθερότητα δεν μπορεί να εξαγοραστεί σε βάρος της ελευθερίας... Αρα οι ΗΠΑ υιοθέτησαν μια νέα πολιτική, μια προωθημένη στρατηγική ελευθερίας στη Μέση Ανατολή. Η στρατηγική αυτή απαιτεί την ίδια επιμονή, την ενεργητικότητα και τον ιδεαλισμό που έχουμε δείξει στο παρελθόν. Και θα έχει το ίδιο αποτέλεσμα. Οπως στην Ευρώπη, όπως στην Ασία, όπως σε κάθε περιοχή του κόσμου, η προώθηση της ελευθερίας οδηγεί σε ειρήνη».Περνώντας σε αναφορές πιο σύγχρονες από εκείνες που αφορούν το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο υφυπουργός Αμυνας των ΗΠΑ και κορυφαίο στέλεχος των νεοσυντηρητικών, Πολ Γούλφοβιτς, δήλωνε αργότερα1 ότι στόχος ήταν να επαναληφθεί η ιστορία της τελευταία δεκαετίας του Ψυχρού Πολέμου και της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι του 1975. Ανώνυμος αξιωματούχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ φέρεται να δηλώνει την ίδια εποχή2 πως «υπάρχει η πεποίθηση ότι (το Ελσίνκι) συνέβαλε στην ένωση της Ευρώπης και έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης. Με τον ίδιο τρόπο, αυτή η ιδέα θα διαλύσει την αίγλη του (ισλαμικού) εξτρεμισμού».Από τότε άρχισε να διατυπώνεται και η ιδέα ότι οι ΗΠΑ θα ζητούσαν από το ΝΑΤΟ να αποτελέσει το όχημα της πρωτοβουλίας τους, προωθώντας μια νέα εκδοχή του προγράμματος «Συμπράξη για την Ειρήνη». Πολλοί επισήμαναν ότι από τον Οκτώβριο του 2003, ο πρεσβευτής των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ, Νίκολας Μπερνς, είχε δηλώσει στην Πράγα ότι «η εντολή του ΝΑΤΟ παραμένει η άμυνα της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής. Δεν πιστεύουμε όμως ότι αυτό μπορούμε να το κάνουμε καθισμένοι στη Δυτική Ευρώπη ή στην Κεντρική Ευρώπη ή τη Βόρεια Αμερική. Πρέπει να επεκτείνουμε την προσοχή μας και τις στρατιωτικές δυνάμεις μας ανατολικά και νότια. Πιστεύουμε ότι το μέλλον του ΝΑΤΟ βρίσκεται ανατολικά και νότια. Είναι η Μείζων Μέση Ανατολή».Από τη σύλληψη της πρωτοβουλίας μέχρι τώρα κύλησε πολύ αίμα στο αυλάκι και η κυβέρνηση Μπους αναγκάστηκε να βάλει νερό στο κρασί που της σέρβιραν οι νεοσυντηρητικοί. Η επίσημη παρουσίαση του προγράμματος έγινε στη σύνοδο της «Ομάδας των 8», στο Σιλ Αϊλαντ των ΗΠΑ, όπου δεν προκάλεσε τον ενθουσιασμό που θα ήθελε ο Τζορτζ Μπους, αν και περιορίστηκε σε τρεις «κοινές προτεραιότητες μεταρρύθμισης»: την προώθηση της δημοκρατίας και της χρηστής διακυβέρνησης, την οικοδόμηση μιας κοινωνίας βασισμένης στη γνώση και την επέκταση των οικονομικών ευκαιριών.Στη σύνοδο της «Ομάδας των «8», όπως και στην Ευρωπαϊκή Ενωση πριν από λίγες μέρες, καταγράφηκε αυτό που είχε επισημανθεί νωρίτερα: ότι η αμερικανική πρωτοβουλία «πάσχει σοβαρά σε τέσσερα σημεία. Πρώτον, ο διδακτικός τόνος και το ύφος -ιδίως αν αναγνωσθεί σε συνδυασμό με την Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας των ΗΠΑ του Σεπτεμβρίου 2002- δεν δείχνει ευαισθησία και είναι απίθανο να γίνουν θετικά δεκτά στην περιοχή. Δεύτερον, αφιερώνει μόνο μία γραμμή για να αναφερθεί στην "Ευρω-Μεσογειακή Σύμπραξη", παρά τις μεγάλες προσπάθειες που έχει κάνει η Ευρωπαϊκή Ενωση επί πολλά χρόνια μέσω της "Διαδικασίας της Βαρκελώνης". Τρίτον, δεν έχουν προηγηθεί ουσιαστικές διαβουλεύσεις. Τέταρτον, και σοβαρότερο, δεν αναφέρεται στην αραβο-ισραηλινή σύγκρουση».3Στο τελικό ανακοινωθέν της συνόδου κορυφής της «Ομάδας των 8», οι ΗΠΑ αναγκάστηκαν να αποδεχτούν την προσθήκη αναφοράς στο Μεσανατολικό. Ομως, στην πορεία τους προς τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στην Κωνσταντινούπολη, απουσιάζει κάθε προβληματισμός για το θέμα αυτό.Οπως επισημαίνει ο Νίκολας Μπερνς, εκείνο που ζητείται από το ΝΑΤΟ είναι «να διευρύνει το "Μεσογειακό Διάλογο" (με Αλγερία, Αίγυπτο, Ισραήλ, Ιορδανία, Μαυριτανία, Μαρόκο και Τυνησία) σε πραγματική σύμπραξη, παρέχοντας στρατιωτική εκπαίδευση, ασκήσεις και στενότερη πολιτική σχέση, τείνοντας το χέρι και σε άλλες χώρες με την πρωτοβουλία συνεργασίας της Κωνσταντινούπολης. Θα πρέπει να εστιάσουμε στην πρακτική συνεργασία με τις χώρες εκείνες που επιθυμούν στενότερη σχέση με το ΝΑΤΟ».4Ζητείται ακόμα από το ΝΑΤΟ «να επεκτείνει τη δέσμευσή του με τον αραβικό κόσμο και το Ισραήλ, προκειμένου να βοηθήσει αυτές τις χώρες να βρουν ένα πιο ειρηνικό μέλλον στη Μείζονα Μέση Ανατολή. Οι ΗΠΑ επιθυμούν το ΝΑΤΟ να είναι ένα από τα λιθάρια της μακροπρόθεσμης δέσμευσής μας στην αχανή αυτή περιοχή».5Επιπλέον, η Συμμαχία «μπορεί επίσης να δημιουργήσει μια ευρύτερη δέσμη σχέσεων με επιλεγμένες χώρες της Μείζονος Μέσης Ανατολής, συνεργαζόμενη μαζί τους στους τομείς της αντιτρομοκρατίας, της καταπολέμησης των όπλων μαζικής καταστροφής και στις επιχειρήσεις σταθερότητας και απαγόρευσης».6Ολα αυτά είναι βέβαιο ότι θα επιδιωχθεί από τις ΗΠΑ να ενταχθούν στην «Πρωτοβουλία Συνεργασίας της Κωνσταντινούπολης». Το ποια θα είναι η αξία τους, όμως, είναι πολύ σχετικό, όσο η αμερικανική προσέγγιση στη Μέση Ανατολή βασίζεται σε ιδεολογήματα, που με τη σειρά τους στηρίζονται σε ιδεολογικά φορτισμένες παραδοχές, από τις οποίες φαίνεται να απουσιάζει ο ρόλος του Μεσανατολικού.Οπως σχολιάζει ένας άνθρωπος που γνωρίζει καλά την περιοχή, «η νέα πρωτοβουλία της κυβέρνησης Μπους να ενθαρρύνει τη δημοκρατία και τις μεταρρυθμίσεις στον αραβικό κόσμο είναι συμπαγής σαν αερόστατο με θερμό αέρα. Αιωρείται μεγαλοπρεπώς προς τον πλανήτη Αραβία, ενώ από κάτω οι άνθρωποι που θα επηρεαστούν απ' αυτό το πυροβολούν, τρέχουν να κρυφτούν ή ξύνουν τα κεφάλια τους μέσα σε πλήρη σύγχυση».

71. Liberation, 11/03/2004 2. Washington Post, 9/02/2004 3. Stanley Crossick, «The U.S. Greater Middle East Initiative: What is its added value;». The European Policy Center, 04/2004 4. Nicolas Burns, «ΝΑΤΟ remains our essential alliance», U.S. Foreign Policy Agenda. The U.S. and ΝΑΤΟ, an Alliance of Purpose», Ιούνιος 2004-06-20 5. Ιδιο. 6. Ian Brezinski, βοηθός υφυπουργός Αμυνας ΗΠΑ για θέματα Ευρώπης και ΝΑΤΟ, «ΝΑΤΟ: An alliance transforming», ίδιο 7. David Ignatius, «Arab Democracy is meaningless unless it begins at home», Lebanon Wire, 13/03/2004

Τουλίπες με ημισέληνο

Ενας τρόπος εξασφάλισης της επιτυχίας είναι η προηγούμενη μείωση των προσδοκιών, έτσι ώστε το όποιο επίτευγμα ακολουθήσει να αποτελεί επιτυχία.
Από την άποψη αυτή, η Ολλανδία, η χώρα που αναλαμβάνει από την 1η Ιουλίου την προεδρία της Ε.Ε. για το δεύτερο εξάμηνο του 2004, φαίνεται ότι κάνει ό,τι μπορεί για να θεωρηθεί επιτυχημένη η προεδρία της, που ήδη καθίσταται δυσχερής από το γεγονός ότι είναι η πρώτη μετά τη διεύρυνση της Ε.Ε. ώστε να περιλαμβάνει 25 μέλη. Το ότι ενδέχεται να είναι και μία από τις τελευταίες που αναλαμβάνουν ανά εξάμηνο οι χώρες-μέλη, ανάλογα με τις εξελίξεις στο θέμα του Ευρωπαϊκού Συντάγματος, δεν διευκολύνει τα πράγματα.Αυτό δεν σημαίνει ότι τα προβλήματα που επισημαίνουν και επαναλαμβάνουν οι Ολλανδοί αξιωματούχοι κάθε βαθμίδας δεν είναι πραγματικά και ότι όντως δεν δημιουργούν τις καλύτερες συνθήκες για εντυπωσιακές πρωτοβουλίες. Η ολλανδική προεδρία αρχίζει λίγες μέρες μετά τις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, κάτι που σημαίνει ότι ακόμα και η πολιτική ισορροπία δυνάμεων που θα έχει να αντιμετωπίσει δεν είναι γνωστή παρά την τελευταία στιγμή. Επιπλέον, θα περάσει σημαντικό χρονικό διάστημα χωρίς την πλήρη λειτουργία του Ευρωκοινοβουλίου.«Κύκνειο άσμα» ΚομισιόνΚάτι παρόμοιο ισχύει και για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η νέα Κομισιόν θα αναλάβει τον ερχόμενο Νοέμβριο. Μέχρι τότε, όπως δείχνει η εμπειρία από το παρελθόν, δεν θα πρέπει να αναμένεται ιδιαίτερη δραστηριότητα από τους απερχόμενους επιτρόπους.Το θέμα στο οποίο η ολλανδική προεδρία εμφανίζεται να ελπίζει πως η απερχόμενη Κομισιόν θα δείξει αποφασιστικότητα, ένα είδος «κύκνειου άσματος», είναι η έκθεση που αναμένεται να υποβάλει σχετικά με την Τουρκία. Ακόμα όμως και στην καλύτερη περίπτωση, η Κομισιόν δεν πρόκειται να είναι αυτή που θα αποφασίσει για το μέλλον της σχέσης με την Τουρκία, τον ερχόμενο Δεκέμβριο. Και η ολλανδική προεδρία θα πρέπει να επιδείξει δεξιοτεχνία για να αντιμετωπίσει το θέμα αυτό, εξασφαλίζοντας μια λύση αποδεκτή από το σύνολο των χωρών-μελών, που δεν θα υπονομεύει την πορεία της Τουρκίας προς τη Δύση.Η ίδια η Ολλανδία είναι μια χώρα με μεγάλο αριθμό Τούρκων μεταναστών, η οποία εσχάτως αποφάσισε να σκληρύνει τη μεταναστευτική πολιτική της, εγκαταλείποντας ως αποτυχημένο το πολυ-πολιτισμικό μοντέλο. Στο θέμα της τουρκικής ενταξιακής πορείας, δείχνει να αναζητεί τη δική της στάση ξεκινώντας από μια αρχική επιφύλαξη, αν και, σύμφωνα με ολλανδικούς κυβερνητικούς παράγοντες, η κυβέρνηση και το Κοινοβούλιο είναι μοιρασμένα 50-50. Οταν λειτουργήσει το «σύστημα πόλντερ», το πολυδιαφημισμένο και εν μέρει μυθικό σύστημα σύνθεσης απόψεων και διαμόρφωσης συναίνεσης για την οποία φημίζεται η ολλανδική κοινωνία (διπλωματική πηγή στη Χάγη την περιγράφει ως μηχανή για λουκάνικα στην οποία απ' τη μία μπαίνουν κάθε λογής υλικά που στη συνέχεια αλέθονται και από την άλλη βγαίνουν έτοιμα λουκάνικα), η Ολλανδία δεν αναμένεται να διατυπώσει πολύ ανοιχτά την άποψή της.Περιμένοντας την ΤουρκίαΟπως λέει ανώτατο στέλεχος του ολλανδικού υπουργείου Εξωτερικών, «έχουμε γνώμη και μας αρέσει να τη λέμε σε όλους. Οσο όμως είμαστε πρόεδροι, δεν μπορούμε να το κάνουμε. Θέλουμε να ασκήσουμε καλά την προεδρία της Ε.Ε. Και αυτό σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί. Να ακούσουμε και τα 24 άλλα μέλη της Ε.Ε., την ίδια την Τουρκία και όλους τους άλλους ενδιαφερόμενους».Τονίζει ότι στην Κοπεγχάγη είχε οριστεί πως «αν (η Τουρκία) πληροί τα κριτήρια, θα αρχίσουν διαπραγματεύσεις χωρίς καθυστέρηση, με βάση έκθεση της Κομισιόν» και επισημαίνει ότι στο παρελθόν υπήρξαν και άλλες χώρες που δεν πληρούσαν τα πολιτικά ή άλλα κριτήρια κατά 100%. Σε ό,τι αφορά το θέμα της θρησκείας, είναι απολύτως σαφής: «Πιστεύουμε ότι η θρησκεία δεν αποτελεί ζήτημα», λέει.Σύμβουλος της ολλανδικής κυβέρνησης σε θέματα διεθνούς πολιτικής μιλά για το ενδεχόμενο να ληφθεί το Δεκέμβριο μια απόφαση που θα ορίζει ημερομηνία έναρξης διαπραγματεύσεων με την Τουρκία μετά από ένα σχετικά σύντομο διάστημα, αν μέχρι τότε η Αγκυρα ανταποκριθεί στις προϋποθέσεις. Μιλά δηλαδή όχι για οριστική ημερομηνία, αλλά για υπό όρους ημερομηνία, κάτι που δεν αναμένεται να ικανοποιήσει την Αγκυρα.Ωρα για Βουλγαρία-ΡουμανίαΓια τα άλλα θέματα της διεύρυνσης, η Ολλανδία φαίνεται να εξετάζει το ενδεχόμενο διαχωρισμού της ενταξιακής πορείας της Βουλγαρίας από αυτή της Ρουμανίας, καθώς εκτιμάται πως η Βουλγαρία έχει προχωρήσει πολύ περισσότερο στην εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου και σε «ενέργειες, όχι μόνο υποσχέσεις».Οι επισημάνσεις για τις αντικειμενικές δυσκολίες που θα αντιμετωπίσει η ολλανδική προεδρία λόγω συγκυρίας χρησιμεύουν επίσης για την αποφυγή δύσκολων ερωτήσεων. Ετσι, άσχετα με το ποιος είναι ο Ολλανδός (επίσημος) συνομιλητής, όταν τίθεται η ερώτηση: «Τι θα κάνει η ολλανδική προεδρία για τη διαμόρφωση μιας κοινής Ευρωπαϊκής θέσης απέναντι στις ΗΠΑ», η απάντηση είναι μονότονα ίδια: «Κατά τη διάρκεια της ολλανδικής προεδρίας δεν προβλέπεται συνάντηση κορυφής ΗΠΑ-Ε.Ε., άρα δεν μπορούν να γίνουν πολλά».Ομως, το θέμα αυτό αφορά, σε μεγάλο βαθμό, τον αυτοπροσδιορισμό της Ευρωπαϊκής Ενωσης απέναντι στις ΗΠΑ, αλλά και την ευρύτερη ταυτότητά της. Ενα θέμα που έγινε εμφανές και κατά τη διαδικασία που οδήγησε στο συμβιβασμό των Βρυξελλών για το ευρωπαϊκό Σύνταγμα και το οποίο είναι βέβαιο ότι θα προκύψει στην πορεία προς την επικύρωσή του από τις χώρες-μέλη, η οποία δεν αναμένεται ιδιαιτέρως ευθύγραμμη.Οι «ατλαντιστές» φίλοιΑπτεται ακόμη και του οράματος για τη μορφή της Ε.Ε. που έχουν στους μακροπρόθεσμους στόχους τους οι επιμέρους χώρες, με τους «ατλαντιστές», όπως η Βρετανία και η Ολλανδία, να επιλέγουν μια πιο χαλαρή πολιτικά ένωση που θα λειτουργεί κυρίως στο οικονομικό επίπεδο και, ακολουθώντας την αμερικανική λογική, στο επίπεδο της ασφάλειας.Η ανακοίνωση της ολλανδικής κυβέρνησης για τους στόχους της προεδρίας είναι χαρακτηριστική. Προσδιορίζονται τρεις στόχοι: Η ενίσχυση της ευρωπαϊκής οικονομίας, η εσωτερική ασφάλεια και η παρακολούθηση της πορείας της διεύρυνσης.Ακόμα πιο χαρακτηριστικά, στις αρχές του μήνα, ο υπουργός Εξωτερικών της Ολλανδίας, Μπέρνχαρντ Μποτ, μιλώντας στο Πανεπιστήμιο Χούμπολτ του Βερολίνου ζήτησε «πρακτική εφαρμογή της Αρχής της Επικουρικότητας» και, βεβαίως, έναν «ευρωπαϊκό χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης», κάτι που, σύμφωνα με την ολλανδική κυβέρνηση, σημαίνει προτεραιότητα στη συνεργασία στο δικαστικό και τον αστυνομικό τομέα.

Η Ευρώπη διευρύνεται στον Ατλαντικό;

Από αύριο το γεωγραφικό κέντρο βάρους της Ευρωπαϊκής Ενωσης μετακινείται προς τα ανατολικά. Ομως η πολιτική συνισταμένη μετακινείται -επί του παρόντος- προς τα δυτικά, αγγίζοντας τα νερά του Ατλαντικού Ωκεανού και μια σειρά αγγλοσαξονικών προσεγγίσεων σε κοινωνικά και οικονομικά θέματα.
Ορισμένοι εκτιμούν ότι αυτή η μετακίνηση φτάνει στο βαθμό να τορπιλίζει μια μελλοντική ισχυρή Ευρώπη περιορίζοντας την ανάπτυξή της στο βαθμό που δεν θα μπορούσε να αποτελέσει ανταγωνιστικό πόλο για τις ΗΠΑ.Γεωγραφική μετακίνηση προς τα ανατολικά συνιστά η ένταξη των οχτώ από τις δέκα νέες χώρες που από σήμερα γίνονται μέλη της Ε.Ε., στη μεγαλύτερη διεύρυνση της ιστορίας της. Μόνο οι δύο μικρότερες, η Κύπρος και η Μάλτα, βρίσκονται στο Νότο. Ταυτοχρόνως είναι και οι μόνες που δεν ανήκαν στο παρελθόν στον πρώην σοσιαλιστικό κόσμο και οι μόνες που σήμερα δεν κινούνται στη βάση της θεωρίας των πλέον φιλελεύθερων Αμερικανών οικονομολόγων. Είναι επίσης οι μόνες που δεν συντάχθηκαν με ενθουσιασμό με τις ΗΠΑ στον πόλεμο του Ιράκ.Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο Αμερικανός υπουργός Αμυνας, Ντόναλντ Ράμσφελντ, είχε δίκιο όταν μιλούσε για μια «νέα Ευρώπη», πιο φιλική προς τις ΗΠΑ από την «παλιά Ευρώπη». Είναι αλήθεια ότι οι πρώην σοσιαλιστικές χώρες βλέπουν σήμερα τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ ως τους βασικούς εγγυητές της ασφάλειάς τους. Είναι επίσης αλήθεια ότι στον οικονομικό τομέα έχουν μια στάση πολύ πιο φιλελεύθερη, παρόμοια με αυτή που χαρακτηρίζει τη μετά Θάτσερ πολιτική της Βρετανίας. Το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης, που υπάρχει στη Δύση, είναι σχεδόν άγνωστο εκεί. Αντιθέτως, οι πολυεθνικές εταιρείες απολαύουν μιας εξαιρετικά θετικής εικόνας, καθώς αντιμετωπίζονται ως οι ατμομηχανές της οικονομικής ανάπτυξης.Είναι όμως σφάλμα να θεωρήσει κανείς ότι λειτουργούν -και ακόμα περισσότερο, ότι θα λειτουργούν στο μέλλον- ως ένας ενιαίος πόλος, ως μια «αγγλοσαξονική πέμπτη φάλαγγα» υπονόμευσης της Ενωμένης Ευρώπης, όπως φοβούνται ορισμένοι.«Ενας φάκελος» το ΙράκΣε ό,τι αφορά την εξωτερική πολιτική, το θέμα του Ιράκ «δεν ήταν παρα μόνο ένας φάκελος. Πέραν αυτού, τα νέα μέλη έχουν κατά 99% κοινά συμφέροντα με τα παλιά», λέει ο αναλυτής του Ινστιτούτου Εξωτερικής Πολιτικής της Εσθονίας, Αντρες Κασεκαμπ. Και η υποδιευθύντρια του Κέντρου Ευρωπαϊκής Μεταρρύθμισης στο Λονδίνο, Χέδερ Γκράμπε, εκτιμά πως «τα νέα μέλη επιθυμούν μια ισχυρή ατλαντική συμμαχία, αλλά στα περισσότερα θέματα συντάσσονται με τους Ευρωπαίους και όχι με τους Αμερικανούς».Χαρακτηριστικό είναι ότι, σε αντίθεση με παλιά μέλη όπως η Βρετανία και η Δανία, όλα τα νέα μέλη αποδέχονται στο σύνολό του το κοινοτικό κεκτημένο. Κατά τον Κριστόφ Μάγερ του Κέντρου Ευρωπαϊκών Πολιτικών Μελετών στις Βρυξέλλες, «δεν πρόκειται να είναι δύσκολα μέλη. Ακόμα και η Πολωνία δεν πρόκειται να είναι η Βρετανία της Μάργκαρετ Θάτσερ».Και στην πορεία «η εξωτερική πολιτική αυτών των χωρών θα εξευρωπαϊστεί. Δεν θα είναι πλέον παρατηρητές, θα συναποφασίζουν», όπως επισημαίνει η Μαξίμ Λεφέβρ του Γαλλικού Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων.Ομως η πίεση για μια χαλαρότερη Ευρωπαϊκή Ενωση δεν είναι απαραίτητο να προέλθει από σκόπιμη πολιτική. Και μόνη η αύξηση των μελών από 15 σε 25 (και μεθαύριο ίσως σε 33) με τα διαρθρωτικά προβλήματα που προκαλεί ασκεί πιέσεις. Για το λόγο αυτό κρίσιμης σημασίας για τη μελλοντική μορφή της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι τα θέμα του Ευρωπαϊκού Συντάγματος καθώς και οι διάφορες φωνές που ακούγονται για μια μελλοντική ένωση πολλαπλών ταχυτήτων ή πυρήνων.Οι συμμαχίεςΤο βέβαιο είναι ότι από αύριο η νέα Ε.Ε. θα είναι πολύ διαφορετική από την παλιά. Οι δέκα χώρες από σήμερα δεν αποτελούν τμήμα μιας ομάδας (των νέων χωρών), αλλά η κάθε μία θα ελίσσεται, θα ενεργεί και θα συμμετέχει σε κατά περίπτωση ενδοκοινοτικές συμμαχίες και ομάδες χωρών ανάλογα με τα συμφέροντά της. Μέσα στην Ευρωπαϊκή Ενωση, τα συμφέροντα σε συγκεκριμένα θέματα αποτελούν πολύ πιο ισχυρή συγκολλητική ουσία ακόμα και από ιστορικούς δεσμούς και δεσμούς αίματος.

«Φράχτης ασφαλείας και όχι πολιτικός»

Αντισημιτικά φαινόμενα, αλλά λιγότερα απ' ό,τι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, διαπιστώνει στην Ελλάδα ο πρεσβευτής του Ισραήλ, Ραμ Αβιράμ, που δηλώνει ικανοποιημένος από τα μέτρα που έχει πάρει τον τελευταίο χρόνο η ελληνική κυβέρνηση.
Μιλά ακόμα για το τείχος διαχωρισμού των Παλαιστινίων, αναγνωρίζοντας ότι έχουν δημιουργηθεί προβλήματα για ορισμένες παλαιστινιακές κοινότητες και ισχυριζόμενος ότι γίνεται προσπάθεια αντιμετώπισης του θέματος, όπου είναι δυνατόν.- Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός, Αριέλ Σαρόν, χαρακτήρισε προχθές το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης «Διεθνές Τσίρκο της Χάγης». Δεν πρόκειται περί ευθείας προσβολής του δικαστηρίου και του ΟΗΕ;«Δεν θα αναφερθώ στα όσα είπε ο πρωθυπουργός. Θέλω όμως να μοιραστώ μαζί σας το αίσθημα του μέσου Ισραηλινού. Αισθάνεται απογοητευμένος και απομονωμένος, για να μην πούμε προσβεβλημένος. Αισθάνεται ότι είναι εκτεθειμένος σε τρομοκρατικές επιθέσεις, σε τυχαίους φόνους. Αισθάνεται ότι πρέπει να το σκεφτεί καλά πριν μπει σε ένα λεωφορείο. Και όταν προσπαθεί να αμυνθεί, ο κόσμος δεν το καταλαβαίνει. Αυτή τη φορά προτείναμε μια μη βίαιη, προσωρινή μέθοδο καταπολέμησης της τρομοκρατίας. Και εμείς, τα θύματα, βρισκόμαστε στο δικαστήριο κατηγορούμενοι. Δεν ξέρω αν είδατε, στη Χάγη πήγαμε ένα κατεστραμμένο λεωφορείο, από αυτά που καταστράφηκαν από επιθέσεις αυτοκτονίας, και είχαμε τις φωτογραφίες 927 θυμάτων. Τι λοιπόν θέλει η διεθνής κοινότητα; Να στεκόμαστε σαν στόχοι στο Λούνα Παρκ, για να μας σκοτώνουν;».«Είναι φράκτης ασφαλείας»- Αν υποθέσουμε ότι το τείχος είναι όντως απαραίτητο για λόγους ασφαλείας, γιατί δεν ακολουθεί την Πράσινη Γραμμή του '67;«Να πω κατ' αρχάς ότι τώρα συνειδητοποιούμε περισσότερο απ' όσο συνειδητοποιούσαμε όταν άρχισε να χτίζεται ο φράχτης ότι δημιουργεί δυσκολίες για ένα μικρό τμήμα των παλαιστινιακών κοινοτήτων. Και αυτή τη στιγμή κάνουμε ό,τι μπορούμε για να μειώσουμε, όσο είναι δυνατόν, οποιαδήποτε δυσχέρεια προκαλεί ο φράχτης στις παλαιστινιακές κοινότητες. Ομως πρέπει να θυμόμαστε ότι, αν πρόκειται για δίλημμα ανάμεσα στην ποιότητα ζωής και στην ίδια τη ζωή, προτεραιότητα έχει η ίδια η ζωή. Το έχουμε πει άπειρες φορές: Δεν πρόκειται για πολιτικό φράχτη. Είναι φράχτης ασφαλείας.Πρόκειται για μια προσωρινή μέθοδο. Και την περασμένη εβδομάδα είδατε πόσο προσωρινή είναι, με την αφαίρεση τμήματος του φράχτη. Προσπαθώ να καταλάβω την προπαγάνδα που λέει ότι αυτό είναι το μεγαλύτερο έγκλημα στον Κόσμο. Εγώ πιστεύω ότι το μεγαλύτερο έγκλημα είναι να στέλνεις ένα αγόρι 17 χρόνων με μια βόμβα μέσα σε ένα λεωφορείο και να σκοτώνεις δεκάδες ανθρώπους. Τι είδους έγκλημα πολέμου είναι το να προσπαθείς να αμυνθείς;».«Απογοήτευση ο Αραφάτ»- Πώς μπορεί να αναζητηθούν άλλες επιλογές, όταν το Ισραήλ αρνείται να συνομιλήσει με τον Γιάσερ Αραφάτ και χθες ο Αριέλ Σαρόν δήλωσε ότι ο Παλαιστίνιος πρωθυπουργός, Αχμέντ Κρέα, ηγείται μιας κυβέρνησης απατεώνων και δολοφόνων και είναι αδύνατον να υπάρξει οποιαδήποτε διαπραγμάτευση μαζί τους. Με ποιον θέλει να συνομιλήσει το Ισραήλ;«Θα αναφερθώ στον Αραφάτ. Ο Αραφάτ αποτελεί απογοήτευση, όχι μόνο για τους Ισραηλινούς. Οπως κανείς δεν μπορεί να του αμφισβητήσει τη συμφωνία του Οσλο, έτσι και κανείς δεν μπορεί να του αμφισβητήσει την ανανέωση της τρομοκρατίας, το 2000. Και από τότε δεν κάνει τίποτα για να το αλλάξει, αντιθέτως, καλλιεργεί στην παλαιστινιακή κοινωνία τη λογική ότι πρόκειται για νόμιμο εργαλείο. Ο Αραφάτ είχε πολλές ευκαιρίες. Ημουν παρών σε πολλές περιπτώσεις στις οποίες του δόθηκε η ευκαιρία να βρεθεί ένας τρόπος να προχωρήσουμε στον τομέα της ειρήνης. Και μην ξεχνάτε ότι αυτό ήταν μετά το Καμπ Ντέιβιντ, όπου προσφέραμε στους Παλαιστίνιους, ίσως όχι το 100% όσων ήθελαν, αλλά το 97% και είπαμε ότι συζητάμε για το άλλο 3%. Αντί για συζήτηση, ήρθε ένα κύμα τρομοκρατίας.Θέλουμε όμως να συνομιλήσουμε με κάποιον που να μπορούμε να του έχουμε κάποια εμπιστοσύνη. Ομως ο Αραφάτ δεν αφήνει κανέναν να επικρατήσει πέρα από τον ίδιο. Αυτός ήταν η αιτία για την παραίτηση του Αμπού Μάζεν. Δεν είναι κάτι που δημιούργησαν οι Ισραηλινοί.Σε ό,τι αφορά τον Αμπού Αλά (Αχμέντ Κρέα) βλέπουμε, γι' άλλη μια φορά, μια κατάσταση στην οποία ο Αμπού Αλά ονομάζεται πρωθυπουργός, αλλά ο Γιάσερ Αραφάτ είναι αυτός που κάνει κουμάντο. Οσο αυτό συνεχίζεται και όσο ο Αραφάτ δεν κάνει κάτι για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, δεν έχει νόημα να συνομιλείς μαζί του».- Ποια είναι λοιπόν η απάντηση; Μήπως η μονομερής αποχώρηση και ο μονομερής προσδιορισμός των συνόρων, όπως φαίνεται να προωθεί η κυβέρνηση Σαρόν;«Δοκιμάζουμε τα πάντα. Από την εποχή του Οσλο έχουμε αλλάξει πέντε πρωθυπουργούς. Ο καθένας έφερε μια νέα ιδέα σχετικά με το τι πρέπει να γίνει. Από την παλαιστινιακή πλευρά, η Αραφάτ εξακολουθεί να είναι αυτός που ελέγχει τα πράγματα. Ετσι, οδηγηθήκαμε στο να πάρουμε διάφορα μέτρα για την εξασφάλιση της ασφάλειας των Ισραηλινών πολιτών. Ο πρωθυπουργός πρότεινε ένα σχέδιο που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη μετακίνηση των ισραηλινών οικισμών από τη Γάζα. Και πιστεύω ότι με την πρόταση αυτή ο πρωθυπουργός κινήθηκε σε μια νέα ιδέα που θα μπορούσε με κάποιο τρόπο να οδηγήσει σε διέξοδο από το αδιέξοδο στο οποίο βρισκόμαστε σήμερα».- Είναι τελείως διαφορετικό να μιλά κανείς για τη Γάζα και άλλο να μιλά για τη Δυτική Οχθη.«Γιατί;».- Κατ' αρχάς τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα, όπως στην περίπτωση των ισραηλινών οικισμών, από απόψεως πληθυσμού, αριθμού και διασποράς.«Ας αρχίσουμε με αυτό που είναι απλούστερο και μπορεί να γίνει και αν αυτό φέρει περισσότερη ηρεμία, λιγότερη βία και μπορεί να βελτιώσει τις συνθήκες ζωής τόσο των Ισραηλινών όσο και των Παλαιστινίων. Αν αυτό μπορεί να γίνει στη Γάζα, ας ξεκινήσουμε από εκεί».Αντισημιτικά φαινόμενα- Τον τελευταίο καιρό το Ισραήλ μιλά όλο και περισσότερο για αναβίωση του αντισημιτισμού. Πολλοί, από την άλλη πλευρά, εκτιμούν ότι αυτό είναι ένας τρόπος να προπηλακισθούν όσοι εκφράζουν την αντίθεσή τους στην πολιτική που εφαρμόζει το Ισραήλ στο Μεσανατολικό. Ποια είναι η γνώμη σας και πώς βλέπετε το θέμα, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την Ελλάδα;«Κατ' αρχάς πιστεύω ότι στην Ελλάδα υπάρχουν φαινόμενα που μπορούν να χαρακτηριστούν αντισημιτικά. Πιστεύω ότι είναι λίγα και όχι σαν αυτά που μπορεί κανείς να βρει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ομως δεν νομίζω ότι πρέπει να τα αγνοούμε. Και πιστεύω ότι τον τελευταίο χρόνο, η ελληνική κυβέρνηση πήρε μερικά μέτρα προς τη σωστή κατεύθυνση. Το πρώτο ήταν ένας νόμος που περιγράφει τι μπορεί και τι δεν μπορεί να λέγεται σε ό,τι αφορά τον αντισημιτισμό. Το άλλο είναι ένας ειδικός νόμος που ορίζει ως ημέρα ανάμνησης του Ολοκαυτώματος των Ελλήνων Εβραίων, τις 27 Ιανουαρίου. Το τρίτο είναι η πρόταση να υπάρξει μια ομάδα εργασίας από Ελληνες Εβραίους και Εβραίους από όλο τον κόσμο που θα εξετάσει με διαφόρους τρόπους πώς να αντιμετωπιστεί το θέμα μέσω της εκπαίδευσης. Θεωρώ ότι είναι σημαντικά βήματα και θα πρέπει να έχουν συνέχεια.Σε ό,τι αφορά την άλλη παρατήρησή σας, συχνά γίνεται το αντίθετο από αυτό που λέτε, δηλαδή κάποιοι χρησιμοποιούν την κριτική της ισραηλινής πολιτικής, προκειμένου να βρουν έναν τρόπο έκφρασης των αισθημάτων τους απέναντι στους Εβραίους...».

«Επένδυση ασφάλειας η Βουλγαρία»

«Εμπιστοσύνη» είναι η λέξη-κλειδί στις σχέσεις Ελλάδας - Βουλγαρίας, σύμφωνα με τον Βούλγαρο πρόεδρο, Γκεόργκι Παρβάνοφ, που επισκέπτεται επισήμως την Ελλάδα από την Τετάρτη ώς σήμερα.
Εχοντας εξασφαλίσει την πλήρη υποστήριξη της Ελλάδας στην προσπάθεια της χώρας του να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ενωση το 2007 και με δεδομένη ουσιαστικά την ένταξή της στο ΝΑΤΟ για την οποία παραμένει σε εκκρεμότητα η επικύρωση της σχετικής συμφωνίας από τα κοινοβούλια των χωρών-μελών της Συμμαχίας, ο 45χρονος πρόεδρος θεωρεί ότι ακόμα και διαφωνίες με την Ελλάδα, όπως αυτή που αφορά τις σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης με το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ, είναι εποικοδομητικές, εφ' όσον συμβάλλουν στον προβληματισμό για τη διαμόρφωση τελικών θέσεων.-Σε ορισμένα θέματα, όπως οι σχέσεις με τις ΗΠΑ και ό,τι αυτές συνεπάγονται, η Βουλγαρία έχει διαφορετικές θέσεις από αυτές της ελληνικής κοινής γνώμης. Γιατί, λοιπόν, η Ελλάδα θα πρέπει να υποστηρίξει την ένταξη μιας χώρας που έχει διαφορετική στάση σε τέτοια σημαντικά θέματα;«Στην κοινή θέση»«Κατ' αρχήν θα ήθελα να ευχαριστήσω για τη σταθερή υποστήριξή της για τους στόχους προτεραιότητας της Βουλγαρίας.Διαφωνίες υπάρχουν σε κάθε οικογένεια, συμπεριλαμβανομένης της μεγάλης ευρωπαϊκής οικογένειας. Πιστεύω ότι κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας μιας θέσης ή μιας λύσης, καλό είναι να υπάρχουν διαφορετικές απόψεις και διαφωνίες. Οταν όμως υπάρχει κοινή θέση, η Βουλγαρία την ακολουθεί. Η βουλγαρική στάση βρίσκεται μέσα στη γενική ευρωπαϊκή θέση για κοινή εξωτερική πολιτική. Ως παράδειγμα, αναφέρω τη στάση για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.-Δεν μπορεί να αναμένει κανείς από μία υποψήφια χώρα να υποστηρίζει μια ενιαία θέση όταν μια τέτοια ενιαία θέση δεν υπάρχει στους κόλπους της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ενωσης.«Αν πρέπει να σας απαντήσω γιατί η Ελλάδα θα πρέπει να υποστηρίξει την ένταξη της Βουλγαρίας, θα απαντούσα με μία πρόταση: Διότι η εισδοχή της Βουλγαρίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση και στο ΝΑΤΟ αποτελεί επένδυση στην ασφάλεια όλης της περιοχής μας, της ευρωπαϊκής ηπείρου και συγκεκριμένα της ελληνικής κοινωνίας.Ως σύμμαχοι θα μπορούσαμε να αντιμετωπίσουμε πολύ πιο αποτελεσματικά ορισμένες προκλήσεις που βρίσκονται μπροστά μας».-Μια και αναφερθήκατε στην ασφάλεια της περιοχής, ο οικονομικός τομέας είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Χθες (Τρίτη 5/11) μιλώντας στη Σόφια, προτείνατε τη δημιουργία μιας ζώνης ελεύθερου εμπορίου.«Εδωσα ένα σχέδιο με πέντε βήματα που μπορούν να συνεισφέρουν στην ενδυνάμωση της οικονομικής συνεργασίας. Θεωρώ ότι, όπως στην Κεντρική Ευρώπη υπήρχε η CEFTA, το οικονομικό αυτό μοντέλο θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.Νομίζω ότι οι χώρες της περιοχής μπορούν να βρουν τόσο εσωτερικούς πόρους όσο και εξωτερική βοήθεια, να αναζητήσουν κοινές επενδύσεις στις υποδομές, στην από κοινού αγορά ενέργειας, στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών. Δεν το απαιτούν μόνο οι επιχειρηματικοί κύκλοι, αλλά και η κοινωνία των πολιτών. Το πώς θα γίνει, θα μας το πουν οι εμπειρογνώμονες. Στη Βουλγαρία υπάρχει βούληση να βοηθήσει για την πραγμάτωση αυτών των ιδεών».-Στο επίπεδο της διμερούς συνεργασίας Ελλάδας - Βουλγαρίας, ποιο θεωρείτε ότι είναι το ισχυρότερο στοιχείο;«Για μένα, η λέξη-κλειδί στις διμερείς σχέσεις είναι η λέξη εμπιστοσύνη. Διότι και στο παρελθόν είχαμε καλές διμερείς σχέσεις, ακόμα και όταν ανήκαμε σε διαφορετικούς στρατιωτικο-πολιτικούς συνασπισμούς. Αλλά εμπιστοσύνη τόσο μεγάλη σαν και αυτή που εμπνέει αυτή τη στιγμή τις σχέσεις μας δεν υπήρχε ποτέ πριν. Και αυτό εξηγεί γιατί η Ελλάδα είναι ο πρώτος επενδυτής στη Βουλγαρία».«Τρικλοποδιά»-Σήμερα υπάρχει ένα δημοσίευμα σε ελληνική εφημερίδα, σχετικά με ένα βουλγαρικό γραμματόσημο με τη Μονή Ζωγράφου του Αγίου Ορους κάτω από τη λέξη Βουλγαρία. Αναφέρεται μάλιστα ότι έχει γίνει και σχετικό διάβημα από την ελληνική κυβέρνηση. Ως ιστορικός και μάλιστα ως ιστορικός που έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με την όχι και πολύ μακρινή ταραχώδη περίοδο των Βαλκανίων, γνωρίζετε τις ευαισθησίες που υπάρχουν στην περιοχή μας και το πόσο εύκολα αυτές μπορούν να εξαφθούν. Τι πιστεύετε ότι μπορεί να γίνει ώστε να μην υπάρχουν τέτοια προβλήματα;«Ως ιστορικός και ως αρχηγός του κράτους θα πω ότι πρέπει να ανασύρουμε από την ιστορία εκείνα που μας ενώνουν και όχι εκείνα που μας χωρίζουν. Και στη Βουλγαρία εμφανίζονται, όχι σπάνια, παρόμοια δημοσιεύματα τα οποία, αν ο ένας ή ο άλλος κρατικός παράγοντας τους έδινε ιδιαίτερη σημασία, θα μπορούσαν να βάλουν τρικλοποδιά. Εχει μείνει μακριά στο παρελθόν η περίοδος κατά την οποία η Ιστορία μπορούσε να χρησιμεύσει ως βάση για εδαφικές αξιώσεις. Εμείς πρέπει να έχουμε την ευρωπαϊκή ανάμνηση της περίπλοκης Ιστορίας μας.Είμαι υπέρ της ύπαρξης μιας πολύ πιο δυναμικής ανταλλαγής πολιτιστικών αγαθών και επικοινωνίας στον πολιτιστικό τομέα. Θα χαιρόμουν αν μπορούσαμε να διοργανώσουμε ημέρες ελληνικού πολιτισμού στη Βουλγαρία και αντιστοίχως, βουλγαρικού πολιτισμού στην Ελλάδα. Είμαι έτοιμος να βοηθήσω σε μια τέτοια, πιο σύγχρονη προσέγγιση των θεμάτων».

Η τραγωδία της Αντιγόνης στις μέρες μας

«Πρώτα ήρθαν για τους σοσιαλιστές και εγώ δεν διαμαρτυρήθηκα γιατί δεν ήμουν σοσιαλιστής. Μετά ήρθαν για τους συνδικαλιστές και εγώ δεν διαμαρτυρήθηκα γιατί δεν ήμουν συνδικαλιστής. Μετά ήρθαν για τους Εβραίους και εγώ δεν διαμαρτυρήθηκα γιατί δεν ήμουν Εβραίος. Μετά ήρθαν για μένα και δεν είχε μείνει κανείς να διαμαρτυρηθεί για λογαριασμό μου». Μάρτιν Νιμόλερ, Λουθηρανός πάστορας, που φυλακίστηκε για 8 χρόνια από τους ναζί επειδή μίλησε κατά του Χίτλερ.Αν η Αντιγόνη του Σοφοκλή παίζεται ακόμα σε ολόκληρο τον κόσμο, είναι επειδή το πρόβλημα που θέτει στον θεατή παραμένει επίκαιρο. Αν έχει αποτελέσει τη βάση χιλιάδων θεατρικών και λογοτεχνικών έργων σε όλες τις εποχές και όλο τον κόσμο, είναι επειδή το πρόβλημα εξακολουθεί να αναζητεί λύση: Κατά πόσον η αρχέγονη ηθική, οι αρχέγονοι φυσικοί νόμοι, όλα όσα συναποτελούν αυτό που αποκαλείται συνείδηση μπορούν να εναντιωθούν στη συντεταγμένη έκφραση της κοινωνίας, στους νόμους και τις αποφάσεις του κράτους, κατά πόσον και πότε το άτομο μπορεί ή οφείλει να πράξει κατά συνείδηση, εναντιούμενο στους νόμους των ανθρώπων. Ή, ακόμα πιο απλά, κατά πόσον η προσωπική ηθική μπορεί και πρέπει να εναντιώνεται στην εξουσία, κατά πόσο το raison d' etat του Ρισελιέ αποτελεί την ύπατη αξία.Μια «παράσταση» βασισμένη στην Αντιγόνη του Σοφοκλή παίζεται αυτές τις μέρες στο Λονδίνο, στα Βασιλικά Δικαστήρια, όπου ένας ανώτατος δικαστικός, ο λόρδος Χάτον, εξετάζει τις συνθήκες που οδήγησαν στην αυτοκτονία ενός υψηλόβαθμου στελέχους της δημόσιας διοίκησης, του εμπειρογνώμονα του βρετανικού υπουργείου Αμυνας σε θέματα βιολογικού πολέμου, δ/ρα Κέλι.Το αντικείμενο της ανάκρισης είναι η αυτοκτονία του δ/ρα Κέλι και οι τυχόν ευθύνες ατόμων που ενδεχομένως τον οδήγησαν εκεί ασκώντας ασφυκτικές πιέσεις. Η αυτοκτονία του όμως είναι απλώς το γεγονός που επιτρέπει να τεθούν τα ευρύτερα ερωτήματα: Κατά πόσον ένας άνθρωπος, πολύ περισσότερο ένας δημόσιος υπάλληλος, υποταγμένος τυπικά και νομικά σε έναν κρατικό μηχανισμό, δεν περιορίζεται απλώς να αμφισβητήσει τις επιλογές της κυβέρνησης που ηγείται του μηχανισμού αυτού, αλλά και σκοπίμως διοχετεύει προς τα έξω σχετικές πληροφορίες με στόχο να υπονομεύσει τις κατ' αυτόν ηθικά απαράδεκτες επιλογές.Στον ρόλο του Κρέοντα, που μοιράζονται ο πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ και ο πανίσχυρος σύμβουλός του σε θέματα επικοινωνίας Αλιστερ Κάμπελ, καταφεύγουν στην κλασική άμυνα των διαχειριστών της όποιας εξουσίας, συγχέοντας σκοπίμως τα πρόσωπα με τους θεσμούς και προειδοποιώντας εμμέσως, μέσω δικών τους διαρροών, ότι η αμφισβήτηση της κυβερνητικής αξιοπιστίας σημαίνει αμφισβήτηση της αξιοπιστίας του θεσμού της κυβέρνησης.Παρόμοιο έργο παίζεται αυτές τις μέρες και στην Αυστραλία, αν και η απουσία δραματικών γεγονότων, όπως μία αυτοκτονία, αλλά και η απόσταση, το καθιστούν λιγότερο ορατό. Και εκεί, ένας αξιωματούχος των αυστραλιανών μυστικών υπηρεσιών, ο Αντριου Ουίλκι, ο οποίος διαφώνησε με τις κυβερνητικές επιλογές πλήρους σύνταξης με τις ΗΠΑ στο Ιράκ και παραιτήθηκε τον προηγούμενο Μάρτιο, καταθέτει σε εξεταστική επιτροπή του Κοινοβουλίου περίπου τα ίδια με αυτά που άφησε να διαρρεύσουν ο δρ Κέλι. Πώς η, αυστραλιανή στην περίπτωσή του, κυβέρνηση διασκεύασε τεχνηέντως τις αναφορές των μυστικών υπηρεσιών για να δημιουργήσει ένα «μυθικό Ιράκ», στο οποίο έπρεπε οπωσδήποτε να σταλούν και αυστραλιανές δυνάμεις.Στις δύο αυτές περιπτώσεις, τα διλήμματα τύπου Αντιγόνης είναι σχετικά απλά. Η εκ της εξουσίας εκπορευόμενη νομιμότητα, στο συγκεκριμένο θέμα αμφισβητείται ούτως ή άλλως έντονα από μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Η εναντίωση, ακόμα και αν δεν εξυπηρετεί ιδιοτελείς σκοπούς, όπως μπορεί να συμβεί μερικές φορές, είναι σχετικά εύκολη μέσα στο ευρύτερο κλίμα που τη νομιμοποιεί σε μεγάλο βαθμό.Τα πράγματα δυσκολεύουν όταν η σύγκρουση δεν γίνεται ανάμεσα στο άτομο και την εξουσία, αλλά στο άτομο και την ίδια την κοινωνία, έστω και αν στην κοινωνία αυτή έχει «κατασκευασθεί» μια συναίνεση, προκειμένου να εξυπηρετήσει τους στόχους της εξουσίας ή ακόμα και ομάδων που τη διεκδικούν.Την περίπτωση αυτή αφορούν τα λόγια του Λουθηρανού πάστορα. Είχε φοβηθεί να αντιδράσει στις επιλογές μιας ομάδας που, οικοδομώντας πάνω στους φόβους, τις ανασφάλειες και τις απογοητεύσεις του γερμανικού λαού, δημιούργησε τη συναίνεση που έφερε αρχικά στην εξουσία το Εθνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα και τον Αδόλφο Χίτλερ και στη συνέχεια έφερε την εξουσία στα μέτρα του.Αφορούν όσους φοβούνται να αντιδράσουν στην τρομακτική συναίνεση που έχει κατασκευάσει στις ΗΠΑ μια ιδιοτελής ομάδα, χτίζοντας πάνω στους φόβους και τις ανασφάλειες του αμερικανικού λαού με τα υλικά που προσέφερε αφειδώς η 11η Σεπτεμβρίου.Η εναντίωση στην εξουσία ενέχει την αξία της αντίστασης. Η εναντίωση στην κατασκευασμένη «συναίνεση» της κοινωνίας, την ομοφωνία, την «εθνική ομοψυχία» απειλείται με την απαξία της προδοσίας.Οχειρισμός της κοινής γνώμης από εξουσίες ή ομάδες συμφερόντων αποτελεί έτσι το σημαντικότερο εργαλείο καθυπόταξης της κοινωνίας στους στόχους τους, μετατρέποντάς την σε δεσμοφύλακα του εαυτού της. Σε οποιονδήποτε χρόνο. Σε οποιονδήποτε τόπο. Ασχετα με το αν η εξουσία βάζει την κοινωνία να εστιάσει σε σοσιαλιστές, Εβραίους, κομμουνιστές, αντεπαναστάτες, ξένους, καπιταλιστές, συνδικαλιστές, Αραβες, γείτονες, μελαψούς ή ξανθούς, ανθρώπους που, υποτίθεται, την αντιμετωπίζουν με φθόνο, για να ανατροφοδοτήσει τους φόβους της και να ομογενοποιηθεί ελεγχόμενα.Αυτή, η δυσκολότερη εναντίωση είναι η σπανιότερη, η πολυτιμότερη και η πλέον αναγκαία. Σε κάθε χρόνο. Και σε κάθε τόπο.

Το ερωτηματικό στη σύγκρουση των πολιτισμών

Πριν από δέκα χρόνια, το καλοκαίρι του 1993, δημοσιευόταν το άρθρο του Σάμιουελ Χάντιγκτον «Η σύγκρουση των πολιτισμών;»1. Το 1996 το ανέπτυξε σε βιβλίο. Σήμερα, μετά την 11η Σεπτεμβρίου και τους πολέμους των ΗΠΑ και της λεγόμενης «Δύσης» στο Αφγανιστάν και το Ιράκ, πολλοί αναρωτιούνται αν ο καθηγητής του Χάρβαρντ είχε δίκιο όταν προέβλεπε ότι οι μελλοντικές συγκρούσεις θα γίνονται κυρίως κατά μήκος των γραμμών διαίρεσης ή αντιπαράθεσης μεταξύ των πολιτισμών. Αυτό ακριβώς πρεσβεύουν η Αλ Κάιντα και άλλες εξτρεμιστικές ομάδες που χρησιμοποιούν το Ισλάμ ως σημείο αναφοράς. Στις ανακοινώσεις τους μιλούν συνεχώς περί νέας «σταυροφορίας» και νέων «σταυροφόρων» κατά του Ισλάμ.Αν όμως στις αρχές της δεκαετίας του '90, όταν ο Χάντιγκτον έγραφε το άρθρο του, υπήρχε παντού μια αναβίωση της θρησκείας, μια «εκδίκηση του Θεού» όπως τη χαρακτήριζε ο Ζιλ Κεπέλ2, λίγα χρόνια αργότερα το τοπίο φαίνεται να αλλάζει τόσο ώστε ο ίδιος να μιλά για «παρακμή του ισλαμισμού» και «ώρα του μετα-ισλαμισμού»3.Στην εποχή μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η κυρίαρχη σύγκρουση με πολιτισμικά χαρακτηριστικά εμφανίστηκε να είναι αυτή ανάμεσα στη λεγόμενη «Δύση» και το πολιτικό Ισλάμ. Η ολίσθηση αυτής της αντιπαράθεσης προς τη βία δείχνει να συμπίπτει με την απαρχή της παρακμής του πολιτικού Ισλάμ, την αποτυχία του να διατηρήσει την υποστήριξη των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων και τη συνακόλουθη ριζοσπαστικοποίησή του.Η επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ ήταν μια προσπάθεια να δοθεί το φιλί της ζωής στο μαχητικό ισλαμικό εξτρεμισμό, μια προσπάθεια που αποδείχθηκε άκρως επιτυχημένη καθώς πέτυχε τον επιδιωκόμενο στόχο κάθε τρομοκρατικής ενέργειας: τον εξαναγκασμό του αντιπάλου σε δυσανάλογα βίαιη αντίδραση που θα τον αποξενώσει από μεγάλα τμήματα του πληθυσμού και θα ενισχύσει εξ αντανακλάσεως την πλευρά των εχθρών του.Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν, όπου η ισλαμική ταυτότητα των αντιπάλων, Ταλιμπάν και Αλ Κάιντα, ήταν καθοριστική, ενίσχυσε αυτή την εικόνα. Για πολλούς μουσουλμάνους στόχος φάνηκε να είναι το σύνολο του Ισλάμ. Ο δεύτερος πόλεμος, αυτός στο Ιράκ, λειτούργησε πιο περίπλοκα. Από μια πλευρά απάλυνε την εικόνα του πολέμου μεταξύ πολιτισμών, την ιδέα της χριστιανικής Δύσης που διεξάγει μια νέα «σταυροφορία», καθώς, παρά τις σχετικά πρόσφατες φιλότιμες προσπάθειες του Σαντάμ Χουσεΐν, το ιρακινό καθεστώς είναι καταγεγραμμένο ως κοσμικό καθεστώς, εχθρικό προς το Ισλάμ. Από την άλλη όμως ενίσχυσε την εικόνα της «σταυροφορίας» απέναντι στους Αραβες. Στο καθαρά θρησκευτικό πεδίο, ενισχύει θετικά -και όχι αρνητικά, εξ αντανακλάσεως- συντηρητικές, όχι όμως εξτρεμιστικές, θρησκευτικές δυνάμεις μέσα στο Ιράκ, όπως φαίνεται με την ενίσχυση των σιιτικών στοιχείων.Η περιπλοκότητα της περίπτωσης του Ιράκ βρίσκεται όμως πλησιέστερα στη σημερινή διεθνή πραγματικότητα όπου το Ισλάμ αποτελεί σε μεγάλο βαθμό το όχημα της κάθε μορφής εθνικισμού, από τον αραβικό εθνικισμό, μέρος του ασιατικού, ώς τον αφρικανικό εθνικισμό, παίρνοντας τη θέση που είχε κάποτε ο σοσιαλισμός.Από την άλλη πλευρά της γραμμής αντιπαράθεσης βρίσκεται η λεγόμενη «Δύση», ό,τι και αν αυτό σημαίνει. Ακριβώς για να αφαιρεθεί το πολιτισμικό στοιχείο που ξυπνά αμυντικά ανακλαστικά απέναντι στον «πολιτισμικό ιμπεριαλισμό», τείνει πλέον να ονομάζεται κατ' ευφημισμό «Διεθνής Κοινότητα». Στην πραγματικότητα αποτελείται από τις ΗΠΑ, την Ευρώπη και ορισμένες από τις πρώην ευρωπαϊκές αποικίες, όπως η Αυστραλία, ο Καναδάς κ.λπ.Σύμφωνα με τον Ρόμπερτ Κάγκαν, η Ευρώπη και οι ΗΠΑ έχουν κοινή οπτική στον κόσμο, όμως διαφωνούν σε ό,τι αφορά την ηθική της ισχύος4. Είναι αλήθεια ότι «φαίνεται πως οι Ευρωπαίοι και οι Αμερικανοί έχουν αλλάξει θέσεις»5. Η εδώ και χρόνια διαφορετική -και σε ορισμένες περιπτώσεις αντίστροφη- εξελικτική πορεία της Ευρώπης με τις ΗΠΑ έχει οδηγήσει σε διαφοροποιήσεις που σε ορισμένες περιπτώσεις τείνουν να πάρουν τα χαρακτηριστικά ρήξης.Διεθνής κοινωνιολογική έρευνα έδειξε ότι στις ΗΠΑ, αν και σχετικά μεγάλο τμήμα του πληθυσμού αισθάνεται ανοιχτό σε άλλους πολιτισμούς, αυτό δεν ισχύει σε ό,τι αφορά τον αραβικό πολιτισμό, με τον οποίο μόλις το 4% δηλώνουν ότι αισθάνονται κάποια συνάφεια. Απ' όλους τους πολιτισμούς, ο αραβικός είναι αυτός που αντιμετωπίζεται πιο αρνητικά στις ΗΠΑ. Αντιστοίχως στη Σαουδική Αραβία, μόλις το 7% αισθάνονται κάποια συνάφεια με τον αμερικανικό πολιτισμό και ακόμη λιγότεροι με τον πολιτισμό ευρωπαϊκών ή ασιατικών χωρών6.Στην Ευρώπη, η επικρατούσα στάση απέναντι στους Αραβες μπορεί να είναι κατά τι θετικότερη απ' ό,τι στις ΗΠΑ, αυτό όμως οφείλεται σε συγκυριακούς λόγους. Τα οράματα των πολυπολιτισμικών κοινωνιών απειλούνται με διάψευση, αν και σε μικρότερο βαθμό από αυτόν που προδιαγράφεται στις ΗΠΑ, το παραδοσιακό «χωνευτήρι» όπως το είχε χαρακτηρίσει ο Ντε Τοκβίλ.Τα τελευταία στοιχεία του ΟΗΕ για τον παγκόσμιο πληθυσμό δείχνουν, μεταξύ άλλων, τις πολιτισμικές πιέσεις στις διεθνείς αλλά και τις εθνικές ισορροπίες που θα αναπτυχθούν στο κοντινό μέλλον7. Σε διεθνές επίπεδο, και μόνη η υποχώρηση της Κίνας από την πρώτη θέση του πληθυσμού, που έχει σήμερα, στη δεύτερη θέση το 2050 και η αντικατάστασή της από την Ινδία δείχνει τεράστιες αλλαγές. Προβλέπεται ακόμη η αύξηση του πληθυσμού όλων των μουσουλμανικών χωρών σε Ασία και Αφρική, ενώ χώρες της Ευρώπης, όπως η Γερμανία και η Γαλλία, εξαφανίζονται τελείως από τον κατάλογο των 20 μεγαλύτερων χωρών του κόσμου.Ακόμη πιο σημαντικό, σε ό,τι αφορά τις εσωτερικές πολιτισμικές ισορροπίες, είναι η προβλεπόμενη παραμονή των ΗΠΑ στην τρίτη θέση, με το διπλασιασμό σχεδόν του πληθυσμού τους. Διπλασιασμό που οφείλεται στα ποσοστά γεννήσεων μεταξύ των μη ευρωπαϊκής καταγωγής κατοίκων.Οι πολιτισμικές ισορροπίες δεν αποτελούν το μοναδικό παράγοντα διαμόρφωσης ισορροπιών. Συχνά είναι «ταμπέλες, γενικεύσεις και πολιτισμικές δηλώσεις», όπως τις χαρακτηρίζει ο Εντουαρντ Σαΐντ. Οπως λέει, «σε κάποιο επίπεδο... πρωτόγονα πάθη και εξελιγμένη τεχνογνωσία συγκλίνουν με τρόπους που δημιουργούν ένα οχυρωμένο σύνορο όχι μόνο ανάμεσα στη "Δύση" και το "Ισλάμ" αλλά και ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, εμάς και αυτούς, για να μη μιλήσουμε για τις ίδιες τις διαφορετικές έννοιες της ταυτότητας και της εθνότητας για τις οποίες υπάρχει ασταμάτητη διαφωνία και συζήτηση»8.Αλλωστε και ο ίδιος ο Χάντιγκτον είχε από την αρχή βάλει ένα ερωτηματικό στο άρθρο του «Η σύγκρουση των πολιτισμών;», κάτι που πολλοί παραβλέπουν.

1. Samuel Ρ. Huntington, «The Clash of Civilizations?», Foreing Affairs, καλοκαίρι 1993. 2. Gilles Kepel, «La Revanche de Dieu», εκδόσεις Seuil, Points Actuel n. 117, Ιανουάριος 1991. 3. Gilles Kepel, «Jihad - Expansion ed declin de l' Islamisme», εκδόσεις Gallimard. 4. Robert Kagan, «Of Paradise and Power: America vs Europe in the New World Order». 5. Jagoda Urban - Klaehn, «Attitudes towards the War: Europe (France, Germany) vs the USA», Bella Online. Polish Culture. 6. Thomas A.W. Miller and Geoffrey D. Feinberg, «Cultural Clash», Public Perspective, Μάρτιος / Απρίλιος 2002. 7. 2003 World Population Data Sheet. Population Reference Bureau. 8. Edward Said, «Α Clash of Ignorance», The Nation, Οκτώβριος 2001.

Ο Μπλερ υπονόμευσε και το στόχο του

«Δεν θα αφήσουμε μια χώρα να γίνει κομμουνιστική λόγω της ανευθυνότητας του λαού της».Χένρι Κίσινγκερ, μετά την εκλογή του Σαλβαδόρ Αλιέντε στη Χιλή.Αν οι προθέσεις του πρωθυπουργού της Βρετανίας, Τόνι Μπλερ, ήταν ειλικρινείς, η επιλογή του χρόνου ήταν λανθασμένη. Η προσπάθεια να πείσει τους ηγέτες των «προοδευτικών» κομμάτων απ' όλο τον κόσμο που είχαν συγκεντρωθεί στα μέσα Ιουλίου στο Λονδίνο, να εγκρίνουν διακήρυξη υπέρ του δικαιώματος της «διεθνούς κοινότητας» ώστε να επεμβαίνει εναντίον των καταπιεστικών καθεστώτων σε ολόκληρο τον κόσμο, τη στιγμή που οι ΗΠΑ και η Βρετανία, σε σύγκρουση με το μεγαλύτερο μέρος της «διεθνούς κοινότητας» αυτής εισέβαλαν και κατέλαβαν το Ιράκ, δεν είχε μόνο ως αποτέλεσμα τη μη ικανοποίηση του αιτήματός του, αλλά και την ευρύτερη δυσφήμηση της αρχής της «ανθρωπιστικής επέμβασης», την οποία πρεσβεύει από το 1999, μαζί με τον τότε υπουργό Εξωτερικών της Βρετανίας, Ρόμπιν Κουκ.1Στο κείμενο που πρότεινε προς υιοθέτηση αναφερόταν ότι «όταν ένας πληθυσμός υφίσταται σοβαρά βάσανα, ως αποτέλεσμα εσωτερικού πολέμου, εξέγερσης, καταπίεσης ή αποτυχίας του κράτους και όταν το και αρμόδιο κράτος δεν θέλει ή δεν μπορεί να τα αποφύγει ή να τα σταματήσει, η αρχή της μη επέμβασης δίνει τη θέση της σε μια προστασία της διεθνούς κοινότητας».Δηλώνοντας ότι η χώρα του πρέπει να είναι «περήφανη» που ανέτρεψε τον Σαντάμ Χουσεΐν, ο Μπλερ αποκάλυψε ότι στη βάση της πρότασής του δεν ήταν τόσο αγνές προθέσεις και ηθικά κίνητρα, αλλά μια εναγώνια προσπάθεια εξασφάλισης κάποιας στήριξης της προσωπικής πολιτικής του στο Ιράκ, κάτι στο οποίο αναφέρθηκαν και ορισμένοι από τους υψηλούς συμμετέχοντες στη συνάντηση του Λονδίνου.Αν δεχθεί κανείς -έστω ως υπόθεση εργασίας- ότι ο Μπλερ είναι απολύτως ειλικρινής στην προσπάθειά του να προωθήσει την αρχή των «ανθρωπιστικών επεμβάσεων», η απόφασή του να συνταχθεί με τις ΗΠΑ στον πόλεμο του Ιράκ αποτέλεσε τεράστιο σφάλμα. Ταυτιζόμενος με μια αμερικανική κυβέρνηση εξτρεμιστών και στη συνέχεια προσπαθώντας να δικαιολογήσει τη στάση του αυτή με την «ανθρωπιστική» διάσταση του πολέμου, δηλαδή τη διάσωση του ιρακινού λαού από ένα βάναυσο καθεστώς, δεν πέτυχε παρά να αποδείξει ότι οι ηθικές αξίες δεν αποτελούν παρά φύλλο συκής για τα παιχνίδια ηγεμονίας των ισχυρών.Ενα από τα σημαντικότερα θύματα των αποφάσεών του ήταν έτσι αυτό που εμφανίζεται ότι επιθυμεί να προωθήσει και αυτό το οποίο συζητούν πολλοί, κυρίως προοδευτικοί, σε ολόκληρο τον κόσμο: η «ανθρωπιστική» ή «κοσμοπολίτικη» επέμβαση ή ο «νέος στρατιωτικός ουμανισμός».2Ο προβληματισμός για το αν μπορούμε να παρακολουθούμε άπρακτοι να διαπράττονται φρικαλεότητες, καθώς η αρχή της εθνικής κυριαρχίας δεν επιτρέπει την επέμβαση στα εσωτερικά άλλων χωρών έχει ενισχυθεί στο διάστημα μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η αποδυνάμωση του συγκρουσιακού χαρακτήρα της διεθνούς πολιτικής επέτρεψε μια σειρά ανθρωπιστικών επεμβάσεων, κυρίως με την έγκριση του ΟΗΕ (Ρουάντα, Σομαλία, Ανατολικό Τιμόρ). Κατά το ίδιο διάστημα, έγινε μια σειρά επεμβάσεων χωρίς την έγκριση του διεθνούς οργανισμού (Αϊτή) ή με την εκβιαστική εξασφάλισή της. (Στην περίπτωση του Κοσσυφοπεδίου, η σχετική απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας ελήφθη δύο μέρες μετά την έναρξη των βομβαρδισμών).Η κυρίαρχη νομική άποψη είναι ότι βάσει του υπάρχοντος διεθνούς δικαίου δεν υπάρχει δικαίωμα ανθρωπιστικής επέμβασης χωρίς εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας. Η απάντηση από ηθική ή πολιτική άποψη δεν είναι απαραίτητα η ίδια. Τα στοιχεία δείχνουν ότι κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, ενός αιώνα που γνώρισε δύο Παγκόσμιους Πολέμους, αυτοί που σκοτώθηκαν από τις ίδιες τις κυβερνήσεις των χωρών τους είναι τέσσερις φορές περισσότεροι απ' όσους σκοτώθηκαν σε διεθνείς ή εμφύλιες συρράξεις.3Ολο και περισσότερο διατυπώνονται ισχυρά επιχειρήματα υπέρ μιας ανθρωπιστικής διεθνούς νομικής τάξης. Οπως ο Τόνι Μπλερ, πολλοί υποστηρίζουν ότι η επέμβαση στο εσωτερικό μιας άλλης χώρας χωρίς εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας είναι δίκαιη (αν και όχι τυπικά νόμιμη) σε περίπτωση που διαπράττονται σοβαρά εγκλήματα κατά ατόμων και το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν είναι σε θέση να πάρει σχετική απόφαση (ενδεχομένως και λόγω της σημερινής του δομής με τα πέντε μόνιμα μέλη που διαθέτουν δικαίωμα αρνησικυρίας).Από την άλλη πλευρά, αν τέτοιου είδους επεμβάσεις νομιμοποιηθούν, θα καταστεί ασαφής η σημερινή γενικώς αναγνωρισμένη απαγόρευση της χρήσης βίας μεταξύ κρατών, θα κινδυνεύσει το σύστημα συλλογικής ασφάλειας και θα υπονομευθούν βασικά στοιχεία της διεθνούς νομικής τάξης.4Οπως επισημαίνει το Ινστιτούτο Διεθνών Μελετών της Δανίας σε έκθεσή του προς την κυβέρνηση της Δανίας, υπάρχουν τέσσερις τρόποι αντιμετώπισης του θέματος:1. Η στρατηγική του status quo. Η εξάρτηση οποιασδήποτε επέμβασης αποκλειστικά από το Συμβούλιο Ασφαλείας.2. Η ad hoc (κατά περίπτωση) στρατηγική. Οι ανθρωπιστικές επεμβάσεις δικαιολογούνται σε ακραίες περιπτώσεις, έστω και κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου.3. Η στρατηγική της εξαίρεσης, δηλαδή η αναγνώριση δικαιώματος ανθρωπιστικής επέμβασης, χωρίς έγκριση του ΟΗΕ, στο πλαίσιο όμως του διεθνούς δικαίου κάτω από αυστηρούς όρους και προϋποθέσεις. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να γίνει με τροποποίηση του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, με την πρακτική των κρατών ή με υιοθέτηση ενός δόγματος ανθρωπιστικής επέμβασης εκ μέρους ενός διεθνούς οργανισμού (π.χ. ΝΑΤΟ) ή ομάδας κρατών.4. Η στρατηγική του γενικού δικαιώματος. Η αναγνώριση δηλαδή ενός γενικού δικαιώματος ανθρωπιστικής επέμβασης, κάτι σαν το δικαίωμα της αυτοάμυνας που αναγνωρίζεται σήμερα από τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ ως μοναδική νόμιμη προσφυγή στη βία μεταξύ κρατών, χωρίς την έγκριση του ΟΗΕ.Το Ινστιτούτο τάσσεται υπέρ της δεύτερης προσέγγισης σε συνδυασμό με στοιχεία της πρώτης, επισημαίνοντας ότι η τρίτη και η τέταρτη ανατρέπουν πλήρως την υπάρχουσα διεθνή νομική τάξη και απειλούν να καταστήσουν το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ πολιτικά διακοσμητικό.Ο Τόνι Μπλερ δείχνει να προτιμά την τρίτη ή και την τέταρτη. Ομως οι δικές του ενέργειες ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για την ενίσχυση των αντιδράσεων.Θεωρητικά, η συνάντηση των «προοδευτικών» κομμάτων ήταν ο ιδανικός τόπος για την προώθηση της αρχής της «ανθρωπιστικής επέμβασης», καθώς ο προοδευτικός χώρος είναι αυτός που ενδιαφέρεται περισσότερο για τα ανθρώπινα δικαιώματα έναντι του κράτους. Δεν είναι τυχαίο ότι ο πόλεμος του Κοσσυφοπεδίου, ο οποίος (με ελάχιστες εξαιρέσεις) έχει καταχωριστεί πλέον στη διεθνή συλλογική συνείδηση ως επιτυχής απόδειξη αξίας των ανθρωπιστικών επεμβάσεων, επικρίθηκε κυρίως από τους ακροδεξιούς τύπου Λεπέν.Ομως ο Τόνι Μπλερ ευθύνεται για την υπονόμευση της ιδέας της οποίας την πατρότητα αποδίδουν στον Σωκράτη και τον Διογένη, «πολίτες του κόσμου» με «ηθική ταύτιση με τη λογική ανθρωπότητα».5Στη «βαθιά πεποίθησή» του ότι κάνει το σωστό συντασσόμενος με τις ΗΠΑ στον πόλεμο του Ιράκ ενδέχεται να έπαιξε ρόλο η επιθυμία να κατοχυρωθεί το δικαίωμα της έξωθεν επέμβασης, για ανθρωπιστικούς λόγους, χωρίς όμως αυτό να οδηγήσει σε ανατροπή της διεθνούς νομικής τάξης.Το αποτέλεσμα όμως ήταν αρνητικό για όσους τάσσονται υπέρ των «ανθρωπιστικών επεμβάσεων». Διότι απέδειξε την αξία των επιχειρημάτων όσων απορρίπτουν κάτι τέτοιο ως επικίνδυνη εκτροπή από τη διεθνή νομική τάξη, η οποία είναι η μοναδική που μπορεί να μετριάσει την απόλυτη κυριαρχία της ισχύος.Σε αντίθεση με τις σκέψεις που αφήνεται να εννοηθεί ότι καθοδήγησαν τις αποφάσεις του Μπλερ, αν η κυβέρνηση των ΗΠΑ είχε αφεθεί να ενεργήσει μόνη της, αδιαφορώντας πλήρως για τη διεθνή νομιμότητα που εκφράζει ο ΟΗΕ, το πλήγμα στη διεθνή νομική τάξη θα ήταν μεμονωμένο και άρα μικρότερης σημασίας από τη συλλογική αμφισβήτηση που τείνει να δημιουργήσει προηγούμενο «πρακτικής κρατών».Ο Τόνι Μπλερ υπονόμευσε έτσι έναν στόχο που εμφανίζεται να έχει από παλιά και ο οποίος δεν στερείται αξίας. Τα ανθρώπινα δικαιώματα θα δυσκολευθούν να αναδυθούν πάνω από την προσχηματικότητα που απέδειξε η περίπωση του Ιράκ. Η συζήτηση όμως θα συνεχιστεί, με μεγαλύτερη προσοχή και περισσότερο σεβασμό στην ανάγκη διατήρησης ισορροπιών και ασφαλιστικών δικλίδων.

1. Foreign Policy and National Interest, ομιλία του Ρόμπιν Κουκ στο Βασιλικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων, Λονδίνο, 28 Ιανουαρίου 2000.2. Ulrich Beck στον Noam Chomsky, «The new military humanism: Lessons from Kossovo» Λονδίνο, 1999, Pluto Press.3. Murphy, Humanitarian Intervention.4. Dansk Udenrigspolitik Institut, "Humanitarian Intervention. Legal and Political Aspects", Κοπεγχάγη, 1999.5. Martha Nussbaum, «Kant and cosmopolitanism». Περιλαμβάνεται στο «Perpetual Peace: Essays on Kant's cosmopolitanism» των James Bohman Matthias και Lutz - Bacman, ΜΙΤ Press, 1997.

Οι ΗΠΑ, η δημοκρατία και η μεταφυσική τους

Σε μία από τις πόλεις-έδρες στρατιωτικών σχηματισμών στις ΗΠΑ, η σύζυγος ενός Αμερικανού λοχία που υπηρετεί στο Ιράκ είναι έξαλλη με τους Ιρακινούς, θεωρώντας τους υπεύθυνους για την καθυστέρηση της επιστροφής του συζύγου της. «Τι είδους άνθρωποι είναι αυτοί, είναι δυνατόν να υπάρχουν κάποιοι που δεν θέλουν να ζήσουν σαν Αμερικανοί;», αναρωτιέται, καταλήγοντας ότι κακώς η αμερικανική κυβέρνηση έστειλε τον άνδρα της να βοηθήσει «τέτοιους ανθρώπους».Σε μια κοινωνία όπως η αμερικανική, που από τα πρώτα στάδια της ανάπτυξής της έπρεπε να δημιουργήσει μια νέα ενιαία ταυτότητα, υπερβαίνοντας εθνικές και θρησκευτικές ιδιαιτερότητες, ήταν απαραίτητη μια νέα μεταφυσική πίστη που θα υπερείχε των διαφορών και θα συνέβαλε στην ενιαία εθνική συνείδηση. Το ρόλο αυτό κλήθηκε να παίξει η πίστη στην πατρίδα και στις αξίες της, μια πίστη που σταδιακά ολίσθησε σε μεταφυσική, αποκτώντας τα χαρακτηριστικά θρησκείας. Μιας θρησκείας της οποίας τα έντονα ιεραποστολικά χαρακτηριστικά αποκτούν κατά το τελευταίο διάστημα επιθετική μορφή.Αν μία από τις βασικές λειτουργίες τής οποιασδήποτε θρησκείας, ακόμα και εκείνων που ως ιδεολογίες απορρίπτουν τη μεταφυσική πριν ολισθήσουν σ' αυτή, είναι η κοινωνική οργάνωση και ο έλεγχος της κοινωνίας από μια ηγεσία / ιερατείο, αυτό έχει συζητηθεί στο πλαίσιο του αφορισμού «η θρησκεία είναι το όπιο των λαών». Είναι μια λειτουργία κοινωνικού ελέγχου που δεν περιορίζεται στις εμφανείς θρησκείες, αλλά και σε όλες τις μορφές συλλογικής πεποίθησης / πίστης περί καλού-κακού, σωστού-λάθους.Από τις αρχές του περασμένου αιώνα μέχρι σήμερα και ιδίως μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η μεταφυσική πίστη στη «δημοκρατία» των ΗΠΑ και στον «αρχιερέα» πρόεδρο ως εκφραστή του ιερατείου ενισχύεται συνεχώς, με τη μανιχαϊστική διαίρεση ανάμεσα σε καλούς και κακούς να αφορά αρχικά τους «κομμουνιστές» και εσχάτως τους «τρομοκράτες».Αν όμως καθ' όλο το διάστημα αυτό, η ηγεσία - ιερατείο διατήρησε (λίγο-πολύ) την απαραίτητη επαφή με την πραγματικότητα και την απόσταση από τα κηρυσσόμενα δόγματα, η σημερινή ηγεσία των ΗΠΑ, κυριαρχούμενη από τους «νεοσυντηρητικούς», δείχνει να πιστεύει μεγάλο μέρος από όσα κηρύττει. Βοηθάει βέβαια το ότι, κατά αριστοτεχνικό τρόπο, η θρησκεία της «αμερικανικής δημοκρατίας» έχει καταφέρει να συνδυάσει τις ηθικές αξίες με τα συμφέροντα, τα οράματα με τον κυνισμό.Κάτι τέτοιο, θα μπορούσε να είναι, κατ'αρχήν, συμπαθές, έστω και αν υπήρχε έντονη διαφωνία με τις πεποιθήσεις τους. Ομως είναι εξαιρετικά επικίνδυνο, διότι οδηγεί σε πολιτικές στηριγμένες όχι στην ανάγνωση της πραγματικότητας, όσο στην πίστη, που, ως συνήθως, λίγο απέχει από τους ευσεβείς πόθους.Οι ιεραπόστολοι της αμερικανικής «δημοκρατίας» πραγματικά δυσκολεύονται να κατανοήσουν πώς είναι δυνατόν κάποιοι να μην προσμένουν το θείο δώρο που τους φέρνουν, να αρνούνται την υπαρκτή «δημοκρατία» που ευαγγελίζονται. Οταν οι σχεδιασμοί τους βασίζονται στην πίστη τους, είναι φυσικό να καταρρέουν συναντώντας την πραγματικότητα, όπως στο κατεχόμενο Ιράκ.Ηομάδα Τσένι, Περλ, Γούλφοβιτς και Ράμσφελντ έχει κατηγορηθεί για «ιδεολογική τύφλωση». Μια τύφλωση που φέρει μεν το σπέρμα της δικής τους αποτυχίας (εξασφαλισμένη, αν δεν είχε μεσολαβήσει το «δώρο» του Οσάμα μπιν Λάντεν), συνεπάγεται όμως τον κίνδυνο καταστροφικής (και για τους άλλους) κατάρρευσης.Τις ίδιες υποψίες «ιδεολογικής τύφλωσης» προκαλεί και η συμπεριφορά του Βρετανού πρωθυπουργού Τόνι Μπλερ, ο οποίος προσπαθεί με κάθε τρόπο να πείσει -και σε ένα βαθμό το έχει πετύχει- ότι πιστεύει ακράδαντα πως ό,τι κάνει είναι το σωστό, ηθικά και πολιτικά.Λίγο μετά την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ, Αμερικανός αναλυτής προειδοποιούσε: Είδαμε τι μπορεί να κάνουν οι ζηλωτές του μαχητικού Ισλάμ. Εύχομαι να μη χρειαστεί να δούμε τι μπορούν να κάνουν οι ζηλωτές της μαχητικής δημοκρατίας.

Ενσωματώνοντας «10» ανισότητες

Το παζάρι για τις πατάτες, το γάλα, τα κρασιά και τα αγροτικά μηχανήματα ήταν αυτό που έκρινε, την τελευταία στιγμή, τη διεύρυνση της Ευρώπης.
Ομως οι πατάτες και το γάλα δεν έχουν καμία σχέση με την ιστορικότητα της στιγμής, την επανένωση της Ευρώπης που πλέον εκτείνεται από την Ιρλανδία ώς την Κύπρο και από τη Λισαβόνα ώς το Ταλίν, περιλαμβάνοντας χώρες όχι μόνο του πρώην ανατολικού συνασπισμού αλλα και της πρώην ΕΣΣΔ.«Κλείσαμε ένα από τα πλέον αιματηρά και ζοφερά κεφάλαια της ευρωπαϊκής ιστορίας», δήλωσε ο προεδρεύων της Ε.Ε., πρωθυπουργός της Δανίας, Αντερς Φογκ Ράσμουσεν.Ο πρόεδρος της Γαλλίας, Ζακ Σιράκ, μίλησε για μια «συγκινητική στιγμή» κατά την οποία «δεν μπορεί κανείς παρά να σκεφτεί όλα τα θύματα των πολέμων του 20ού αιώνα, τους τόσο παράλογους θανάτους και δεν μπορεί κανείς να μη σκεφτεί όλα τα θύματα του αντισημιτισμού, του ρατσισμού, όλων των καταστροφών που σημάδεψαν μια ήπειρο λόγω των διαιρέσεών της, των συγκρούσεων συμφερόντων, της αφροσύνης των ανθρώπων».Στο ίδιο πνεύμα, ο Βρετανός πρωθυπουργός, Τόνι Μπλερ, δήλωσε ότι «όταν κοιτάμε την ιστορία της Ευρώπης εδώ και πολλές εκατοντάδες χρόνια... και όταν σκεφτόμαστε όλους αυτούς τους πολέμους και τις καταστροφές, αντιλαμβανόμαστε ότι σήμερα έχουμε επανενώσει την Ευρώπη».Το «κοινοτικό κεκτημένο»Η ιστορική διάσταση είναι δεδομένη. Ο στόχος της πολιτικής σταθεροποίησης της Ευρώπης, όταν οι πόλεμοι στην πρώην Γιουγκοσλαβία υπενθύμισαν ότι η ειρήνη δεν είναι αυτονόητη, το ίδιο. Ομως τα προβλήματα του μέλλοντος δεν περιορίζονται εκεί, ούτε εξαντλούνται σε όσα μπορούν να δημιουργήσουν οι διαφωνίες για τις πατάτες και το γάλα.Μια μελλοντική απειλή που πρέπει να αντιμετωπιστεί είναι η ανάπτυξη ενισχυμένων κεντρόφυγων δυνάμεων σε μια Ευρώπη των 25, όπου οι οικονομικές διαφορές ανάμεσα στα νέα μέλη και τα παλαιά είναι τεράστιες. Οπως επισημαίνει η γαλλική εφημερίδα «Λε Μοντ», το σύνολο του πλούτου των 10 νέων χωρών-μελών είναι μικρότερο από αυτόν της Ολλανδίας. Σε συνδυασμό με την ευρύτερη οικονομική κρίση, αυτή η ανισότητα μπορεί να οδηγήσει σε αδιέξοδα.Παρόμοια προβλήματα μπορεί να δημιουργήσουν οι πολλαπλές ταχύτητες που ενδέχεται να προκύψουν από την ανισότητα αυτή, αλλά και οι διαφορετικοί ρυθμοί ενσωμάτωσης του λεγόμενου «κοινοτικού κεκτημένου», με τις διαφορετικού μήκους μεταβατικές περιόδους για διάφορα θέματα και διάφορες χώρες.Δοκιμασίες αναμένονται και στο θέμα των ευρωπαϊκών θεσμών, ακόμα και σε ό,τι αφορά τη διαμόρφωση των νέων στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής συνέλευσης που επεξεργάζεται το νέο «ευρωπαϊκό σύνταγμα». Οι χώρες που βγήκαν από μια περίοδο σοβιετικής επιρροής για να περάσουν σε μια φάση έρωτα με τις ΗΠΑ δεν έχουν την ίδια οπτική για το μέλλον της Ευρώπης με άλλες.Ακόμα και πρακτικά, η ίδια η ένταξη των 10 νέων χωρών, βρίσκεται ακόμα στον αέρα, καθώς η σχετική συμφωνία πρέπει να επικυρωθεί από 25 χώρες, από τα Κοινοβούλια ή από δημοψηφίσματα. Οι νεοεισερχόμενες χώρες έχουν προγραμματίσει δημοψηφίσματα, σε μια προσπάθεια να ξεπεράσουν τις αντιρρήσεις και επιφυλάξεις τμημάτων του πληθυσμού τους κατά την περίοδο των διαπραγματεύσεων. Ομως πρόκειται περί απλής αναβολής.Τουρκία, το ερωτηματικόΕνα άλλο σημείο στο οποίο η νέα διευρυμένη Ε.Ε. θα αντιμετωπίσει πρόκληση είναι αυτό που θέτει μετ' επιτάσεως ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ρομάνο Πρόντι: την ανάγκη «πραγματικής συζήτησης» σχετικά με τα σύνορα της Ευρώπης, θέμα που αφορά και την Τουρκία. Η δυσκολία δεν περιορίζεται στο συγκερασμό των απόψεων 25 πλέον χωρών, ούτε στα διαφορετικά πολιτισμικά χαρακτηριστικά που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η συνάφεια πολιτισμών. Ενισχύεται και από τον τρόπο με τον οποίο γίνονται αντιληπτοί από κάθε χώρα οι απώτεροι στόχοι σχετικά με τη μορφή της Ευρωπαϊκής Ενωσης και την εκτίμηση ότι μεγαλύτερο πλάτος σημαίνει ενδεχομένως μικρότερο βάθος.